در این مطالعه، تاثیر تفرج بر بانک بذر خاک و پوشش گیاهی روزمینی متناظر بررسی شد. برای این منظور سه منطقه تفرج متمرکز، گسترده و شاهد که از شرایط محیطی و ترکیب پوشش گیاهی روزمینی اولیه نسبتا مشابه برخوردار بودند انتخاب شد. در هر یک از سه منطقه تعداد 10 قطعه نمونه 400 متر مربعی به روش تصادفی پیاده شده، فهرست و درصد تاج پوشش ترکیب گیاهی روزمینی ثبت شد. همچنین در قطعه نمونه، با استفاده از یک مته اوگر به قطر 7 سانتی‌متر یک نمونه خاک ترکیبی (با 3 تکرار) به عمق 10 سانتی‌متر برای انجام آزمایش خصوصیات فیزیکی- شیمیایی خاک تهیه شد. نمونه‌برداری بانک بذر خاک نیز اوایل آذرماه با استفاده از یک قاب فلزی به ابعاد 20×20 سانتی‌متری در دو عمق 5-0 و 10-5 سانتی‌متری در 4 تکرار که به صورت تصادفی در سطح قطعه نمونه پراکنش داشتند انجام شد. نمونه‌های بانک بذر خاک پس از اعمال تیمار سرمادهی مصنوعی در دمای 4 درجه سانتی‌گراد به مدت 5/1 ماه به محیط گلخانه منتقل شده تا مطالعه آنها به روش کشت گلخانه‌ای به مدت 7 ماه انجام شود. نتایج نشان داد که در بخش ترکیب گیاهی رو‌زمینی منطقه تعداد 66 گونه متعلق به 58 جنس و 38 تیره رویش دارد. تیره‌های Rosaceae، Lamiaceae و Poaceae هر‌کدام با 6 گونه به همراه Asteraceae با 4 گونه به عنوان مهمترین تیره‌های گیاهی موجود در منطقه هستند. نتایج بررسی فرم رویشی نشان داد که فانروفیت‌ها با 33 درصد، کریپتوفیت‌ها با 24 درصد و همی‌کریپتوفیت‌ها با 21 درصد به عنوان مهمترین گروه‌های ساختاری طیف بیولوژیک ترکیب گیاهی رو‌زمینی منطقه محسوب می‌شوند از نظر پراکنش جغرافیایی، اروپا – سیبری با 34 درصد و عناصر چند منطقه‌ای با 24 درصد، به عنوان مهمترین پراکنش جغرافیای پوشش گیاهی منطقه محسوب می‌شوند. در مطالعه بانک بذر خاک منطقه، تعداد 103 گونه‌ گیاهی با متوسط 2812 بذر در هر متر مربع (که سهم عمق اول و دوم به ترتیب 2117 و 695 بذر در متر مربع می‌باشد) متعلق به 90 جنس و 48 تیره گیاهی شناسایی گردید. نتایج نشان داد که گونه‌های Ficus carica، Digitaria sanguinalis، Carex divulsa، Poa annua، Rumex acetosella و Quercus castaneifolia به ترتیب با متوسط تراکم بانک بذر 302، 232، 168، 162، 142و 139 در متر مربع بالاترین (54 درصد) اندازه بانک بذر خاک لایه سطحی منطقه را به خود اختصاص دادند. این درحالی است که گونه‌های Carex divulsa، Ficus carica، Amaranthus hybridus ، Hypericum androsaemum، به ترتیب با متوسط تراکم بانک بذر 151، 117، 67، 51 در متر مربع بالاترین (55 درصد) اندازه بانک بذر خاک لایه دوم خاک منطقه را به خود اختصاص دادند. همچنین سه گونه سرخس ‌پنجه‌ای (Pteris critica)، سرخس زمستانی (Dryopteris pallida) و پرسیاوش (Adiantum capillus-veneris) به ترتیب با تراکم 3/16، 4/9 و 9 هاگ در مترمربع بانک هاگ منطقه را تشکیل دادند. در بررسی طیف زیستی عناصر گیاهی در بانک بذر خاک تروفیت‌ها به عنوان فراوان‌ترین اشکال زیستی در ترکیب گیاهی بانک بذر خاک بودند. از مجموع تعداد کل 119 گونه گیاهی منطقه، سهم گونه‌هایی که فقط در ترکیب گیاهی رو‌زمینی یا بانک بذر خاک و گونه‌های که به طور مشترک در هر دو بخش بانک بذر خاک و پوشش گیاهی رو‌زمینی حضور یافتند به ترتیب 16، 53 و 50 گونه بود. در بررسی درجه تشابه گونه‌ای پوشش گیاهی رو‌زمینی و بانک بذر خاک با استفاده از ضریب تشابه سورنسون مشخص شد که میزان تشابه در منطقه با تفرج متمرکز به دلیل حضور گونه‌های خرابه‌روی در هر دو بخش پوشش گیاهی رو‌زمینی و بانک بذر خاک همواره در سطح بالاتری نسبت به دو منطقه دیگر قرار دارد (05/0> P). نتایج تحلیل DCA نیز دلالت بر آن دارد که در منطقه تفرج متمرکز حضور یافتن گونه‌های گیاهی خرابه‌روی سبب تفکیک و تمایز ابر نقاط قطعات نمونه این منطقه نسبت به دو منطقه دیگر شده است. نتایج جدول تجزیه واریانس شاخص‌های تنوع گونه‌ای شانون- وینر و یکنواختی پایلو در سه منطقه در هر دو بخش بانک بذر خاک و ترکیب پوشش گیاهی کنونی منطقه بیانگر آن است که مقادیر غنا، تراکم، تنوع گونه‌ای شانون-وینر و تشابه گونه‌ای بانک بذر خاک با پوشش گیاهی رو‌زمینی در مناطق تفرجی به ویژه در تفرج تمرکز بیشتر از منطقه شاهد می‌باشد (05/0> P). مقایسه سهم تراکم بذور گونه‌های خرابه روی به کلیه بذور در بانک بذر خاک منطقه تفرج متمرکز، گسترده و شاهد نشان داد که گونه‌های خرابه‌روی با سهم بیشتری در منطقه تفرجی متمرکز (53/59 درصد) نسبت به دو منطقه تفرج گسترده (16/24درصد) و شاهد (03/16درصد) حضور می‌یابد (05/0P <). نتایج تحقیق همچنین نشان داد که با افزایش عمق نمونه‌برداری بانک بذر خاک، شاخص‌های مزبور (بجز یکنواختی) روند نزولی دارند (05/0> P). نتایج جدول تجزیه واریانس در بررسی معنی‌داری متغیرهای محیطی در سه منطقه نشان داد که وزن مخصوص ظاهری، درصد رطوبت، مقدار ماده آلی خاک و بافت خاک در منطقه تفرج متمرکز، گسترده و منطقه شاهد اختلاف معنی‌داری مشاهده نشد اما بین پارامترهای تراکم خاک، درصد نور، درصد زمین برهنه، درصد تاج پوشش درختان و عمق لاشبرگ در منطقه تفرج متمرکز با مناطق تفرج گسترده و شاهد اختلاف معنی‌داری مشاهده شد (05/0> P). در ارزیابی دو روش طبقه‌بندی بانک بذر خاک نشان داد که در روش طبقه‌بندی براساس توزیع عمقی81 درصد از ترکیب گیاهی منطقه دارای بانک بذر خاک دایمی و 19 درصد نیز دارای بانک بذر خاک موقتی بودند. همچنین در روش طبقه‌بندی SAI مشخص گردید که 84 درصد از گونه‌ها دارای بانک بذر خاک دایمی و 16 درصد دارای بانک بذر خاک موقتی می‌باشند در این ارتباط میزان تطابق و همبستگی دو روش مزبور بر مبنای ضریب کاپا و ضریب همبستگی اسپیرمن 4/90 درصد برآورد گردید. نتایج تحقیق حاضر در خصوص راهبرد پایداری بانک بذر خاک گونه‌های چوبی منطقه نشان داد که از تعداد 19 گونه چوبی منطقه 9 گونه در بانک بذر خاک موقتی حضور یافته و تعداد 10 گونه قادر به تشکیل بانک بذر خاک دایمی می‌باشند که در این ارتباط، فقط بذور 4 گونه متامتی (Hypericum androsaemum)، انگور(Vitis sylvestris)، توت (Morus alba) و تاج‌ریزی (Solanum dulcamara) قابلیت تشکیل بانک بذر دایمی بلند مدت را داشته و بذور 5 گونه توسکا قشلاقی، انجیر، اوجا، ازملک، سیدا و تمشک نیز در گروه بانک بذر خاک دایمی کوتاه مدت طبقه‌بندی شدند.
کد نوشتار : 272022